ทุกต้นปี นอกจากการตั้งเป้าหมายชีวิต ตั้ง KPI งาน หรือเช็กปฏิทินวันหยุดยาว สิ่งหนึ่งที่นายจ้างและเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงาน (จป.) ห้ามลืมเด็ดขาด คือการแจ้งแบบ สอ.1 ตามที่กฎหมายกำหนด โดยเฉพาะสถานประกอบกิจการที่มีการครอบครองหรือใช้สารเคมีอันตราย หากพลาดเรื่องนี้ไป ไม่ใช่แค่เอกสารขาด แต่มีผลทั้งทางกฎหมาย ความปลอดภัย และภาพลักษณ์องค์กรแบบเต็ม ๆ

บทความนี้ เซฟตี้อินไทย จะพาไล่ตั้งแต่พื้นฐานว่า สอ.1 คืออะไร ใครต้องแจ้ง แจ้งเมื่อไร แจ้งอย่างไร พร้อมอธิบายตามแนวปฏิบัติที่ใช้กันจริง เพื่อให้ทั้งนายจ้างและ จป. อ่านแล้วทำตามได้ทันที ไม่ต้องมานั่งปวดหัวปลายเดือนมกราคม

สอ.1 คืออะไร ทำไมต้องแจ้ง

อย่าลืมแจ้งสอ.1 ภายในเดือนมกราคมนี้

สอ.1 คือ แบบแจ้งข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการครอบครองสารเคมีอันตราย ตามประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ซึ่งใช้เป็นเครื่องมือสำคัญในการกำกับดูแลความปลอดภัยของสถานประกอบกิจการที่มีสารเคมีอันตรายอยู่ในความรับผิดชอบ

พูดแบบบ้าน ๆ สอ.1 คือ การบอกภาครัฐว่า “ที่นี่มีสารเคมีอะไรบ้าง ใช้ยังไง เก็บยังไง และดูแลความปลอดภัยแค่ไหน” ไม่ใช่แค่แจ้งให้ครบ แต่เป็นหลักฐานว่ากิจการให้ความสำคัญกับชีวิตและสุขภาพของลูกจ้างอย่างจริงจัง

ในอดีต หลายแห่งมองว่า สอ.1 เป็นแค่เอกสารราชการที่ต้องส่งให้ผ่าน ๆ แต่ในปัจจุบัน แนวคิดด้านความปลอดภัยเปลี่ยนไปแล้ว เอกสารชุดนี้ถูกใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงในการตรวจสถานประกอบกิจการ การสอบสวนอุบัติเหตุ และการประเมินความเสี่ยงในภาพรวม

ใครบ้างที่ต้องแจ้ง สอ.1

ตามกฎหมาย นายจ้างที่มีสารเคมีอันตรายอยู่ในครอบครอง ต้องดำเนินการแจ้ง สอ.1 โดยเฉพาะสถานประกอบกิจการที่มีสารเคมีตามบัญชีรายชื่อสารเคมีอันตราย ซึ่งปัจจุบันมีมากกว่า 1,500 รายการ

ตัวอย่างกิจการที่มักเข้าเกณฑ์ เช่น

• โรงงานอุตสาหกรรมทุกประเภท
• คลังสินค้าและโลจิสติกส์ที่เก็บสารเคมี
• โรงพิมพ์ โรงชุบโลหะ โรงหล่อ
• โรงพยาบาลและห้องปฏิบัติการ
• ธุรกิจทำความสะอาด งานซ่อมบำรุง งานระบบ

แม้จะไม่ได้เป็นโรงงานขนาดใหญ่ แต่ถ้ามีการใช้หรือเก็บสารเคมีอันตราย ก็มีหน้าที่ต้องแจ้งเช่นกัน หลายแห่งพลาดตรงนี้เพราะคิดว่า “ของเรานิดเดียว ไม่น่าเข้าข่าย” แต่ในทางกฎหมาย ปริมาณไม่ใช่ข้อยกเว้น

ต้องแจ้งเมื่อไร ทำไมต้องแจ้งสอ.1 ภายในเดือนมกราคม

กำหนดเวลาชัดเจน คือ ต้องแจ้งภายในเดือนมกราคมของทุกปี สำหรับสารเคมีอันตรายที่มีอยู่ในครอบครอง ณ ปีนั้น ๆ

เหตุผลที่กำหนดช่วงเวลานี้ เพราะภาครัฐต้องการฐานข้อมูลล่าสุดของแต่ละปี เพื่อใช้วางแผนกำกับ ดูแล และตรวจสอบด้านความปลอดภัยแรงงาน หากแจ้งช้า หรือไม่แจ้ง จะถือว่าไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย

หลายองค์กรทำงานดีทั้งปี แต่สะดุดเพราะลืมเรื่องนี้ ทั้งที่เป็นงานเอกสารที่รู้ล่วงหน้าอยู่แล้ว เรียกได้ว่า “พลาดเพราะคิดว่ายังมีเวลา” ซึ่งสุดท้ายเวลาไม่เคยรอใคร

สารเคมีแบบไหนเข้าข่ายต้องแจ้ง

สารเคมีอันตรายตามบัญชีรายชื่อ ครอบคลุมหลายกลุ่ม เช่น

• สารไวไฟ
• สารออกซิไดซ์
• สารพิษ
• สารกัดกร่อน
• สารก่อมะเร็ง
• สารที่เป็นอันตรายต่อสิ่งแวดล้อม

ไม่ใช่แค่สารเคมีดิบจากโรงงานเท่านั้น แต่รวมถึงสารผสม น้ำยา สารทำความสะอาด สี ทินเนอร์ ก๊าซ และสารเคมีเชิงพาณิชย์อื่น ๆ ด้วย

แนวคิดแบบดั้งเดิมของสายเซฟตี้คือ “ถ้ามี SDS ให้คิดไว้ก่อนว่าเข้าข่าย” แล้วค่อยตรวจสอบรายละเอียดกับบัญชีรายชื่อ จะช่วยลดความเสี่ยงในการตกหล่น

ต้องเตรียมข้อมูลอะไรบ้างก่อนแจ้ง สอ.1

การแจ้ง สอ.1 ไม่ใช่แค่กรอกชื่อสารแล้วจบ แต่ต้องเตรียมข้อมูลด้านความปลอดภัยให้ครบ เช่น

• รายชื่อสารเคมีอันตราย
• ปริมาณที่ครอบครอง
• ลักษณะการใช้งาน
• มาตรการควบคุมและป้องกันอันตราย
• การจัดเก็บและการขนย้าย
• ข้อมูลความปลอดภัย (SDS)

ตรงนี้เองที่บทบาทของ จป. สำคัญมาก เพราะไม่ใช่แค่กรอกข้อมูลให้ครบ แต่ต้องสอดคล้องกับสภาพการทำงานจริง หากข้อมูลไม่ตรง เมื่อมีการตรวจ จะกลายเป็นประเด็นทันที

ขั้นตอนการแจ้ง สอ.1 ผ่านระบบ E-service

ปัจจุบันสามารถแจ้งผ่านระบบ E-service ของกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ซึ่งช่วยลดขั้นตอนและเวลาได้มาก แนวทางปฏิบัติที่นิยมคือ

• เตรียมข้อมูลและไฟล์เอกสารให้ครบก่อนเข้าระบบ
• ตรวจสอบความถูกต้องของชื่อสารและปริมาณ
• กรอกข้อมูลตามแบบ สอ.1 ในระบบ
• ตรวจทานก่อนกดยืนยัน

ข้อดีของระบบออนไลน์ คือ มีหลักฐานชัดเจน ตรวจสอบย้อนหลังได้ และลดปัญหาเอกสารสูญหาย แต่ก็ต้องระวังเรื่องความครบถ้วนของข้อมูล เพราะระบบไม่ได้ช่วยคิดแทน

การยื่นเอกสารด้วยตนเอง ยังจำเป็นไหม ????

ในบางกรณี ยังสามารถยื่นเอกสาร ณ สำนักงานสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานในพื้นที่ ไม่ว่าจะเป็นกรุงเทพมหานคร หรือสำนักงานจังหวัด วิธีนี้มักใช้เมื่อ

• ระบบออนไลน์มีปัญหา
• ต้องการปรึกษาเจ้าหน้าที่โดยตรง
• เอกสารมีความซับซ้อน

แต่แนวโน้มปัจจุบัน แนะนำให้ใช้ระบบออนไลน์เป็นหลัก เพราะสอดคล้องกับนโยบายภาครัฐและประหยัดเวลามากกว่า

ไม่แจ้ง สอ.1 มีความผิดอย่างไร

การไม่แจ้ง หรือแจ้งไม่ครบถ้วน มีความผิดตามกฎหมายแรงงาน ซึ่งอาจนำไปสู่

• โทษปรับตามที่กฎหมายกำหนด
• การถูกสั่งแก้ไขหรือหยุดการใช้งานสารเคมี
• ผลกระทบต่อการตรวจประเมินระบบความปลอดภัย

ที่สำคัญกว่านั้น คือความเสี่ยงต่อชีวิตและสุขภาพของลูกจ้าง เพราะข้อมูลที่ไม่ครบ ย่อมทำให้การควบคุมอันตรายไม่รัดกุม

บทบาทของ จป. กับ สอ.1

ในทางปฏิบัติ จป. คือฟันเฟืองหลักของเรื่องนี้ ตั้งแต่

• ตรวจสอบรายการสารเคมี
• ประสานงานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
• จัดทำและทบทวน SDS
• เสนอแนะมาตรการความปลอดภัย

หลายองค์กรใช้ช่วงจัดทำ สอ.1 เป็นโอกาสทบทวนระบบการจัดการสารเคมีทั้งระบบ ซึ่งถือเป็นแนวคิดที่ดีและสอดคล้องกับหลักการป้องกันอุบัติเหตุแบบยั่งยืน

สรุป

การแจ้ง สอ.1 ไม่ใช่เรื่องใหม่ ไม่ใช่เรื่องยาก แต่เป็นเรื่องสำคัญที่ต้องทำซ้ำทุกปี ใครเตรียมตัวดี จะทำเสร็จตั้งแต่ต้นเดือน ใครผัดวันประกันพรุ่ง มักมานั่งเครียดปลายเดือนทุกปี

ถ้ามองในมุมการตลาดองค์กร การจัดการความปลอดภัยที่เป็นระบบ คือภาพลักษณ์ที่ดีและสร้างความเชื่อมั่นให้ทั้งลูกค้าและพนักงาน

ดังนั้นอย่าลืมแจ้ง สอ.1 ภายในเดือนมกราคมนี้ เพื่อความถูกต้องตามกฎหมาย และความปลอดภัยที่ยั่งยืนของทุกคน